"Ta'lim va taraqqiyot" ilmiy-uslubiy jurnali 2026-yil 5-son
Namangan davlat pedagogika institutining “Ta’lim va taraqqiyot” ilmiy-uslubiy jurnali O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan 2022-yil 25-oktabrda ommaviy axborot vositasi sifatida davlat ro’yxatidan (№ 045 044) o‘tkazilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Attestatsiya komissiyasining 2024-yil 30-noyabrdagi (№ 364/5) yigʻilishi qaroriga asosan pedagogika fanlari boʻyicha falsafa fanlari doktori (PhD) va fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiya ishlari yuzasidan asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar (OAK) roʻyhatiga kiritilgan. Jurnalning birinchi soni 2022-yilning dekabr oyidan e’tiboran nashr etib borilmoqda. UDK: 37, Xalqaro standartlashtirish raqami (ISSN): 2992-9008. Jurnalning har bir soni slib.uz saytiga doimiy tarzda yuklab boriladi.
Maqolada tarjimonlik faoliyatiga sun’iy intellekt (SI), neyron mashina tarjimasi va generativ til modellarining kirib kelishi natijasida yuzaga kelayotgan kasbiy transformatsiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi SI vositalarining tarjima jarayonidagi real imkoniyatlari va cheklovlarini tizimlashtirish, inson tarjimoni saqlab qolayotgan funksional ustunliklarni aniqlash hamda zamonaviy professional kompetensiyalar modelini taklif etishdan iborat. Tadqiqot 2019–2026-yillarda chop etilgan xalqaro ilmiy manbalar, Yevropa Komissiyasining EMT kompetensiyalar ramkasi, O‘zbekistonning sun’iy intellektni rivojlantirish strategiyasi va mahalliy ilmiy adabiyotlar asosida qiyosiy-kontent tahlil usulida amalga oshirildi. Natijalar SI tezlik, terminologik izchillik, katta hajmdagi matnlarni dastlabki qayta ishlash va post-tahrirni qo‘llab-quvvatlashda samarali ekanini, biroq kontekst, pragmatika, madaniy implikatsiya, etik mas’uliyat va yuqori xavfli sohalarda mustaqil yakuniy qaror chiqarishda cheklovlarga egaligini ko‘rsatdi. Zamonaviy tarjimon uchun lingvomadaniy, texnologik, post-tahrir, sifat va riskni boshqarish, axborot xavfsizligi, etik va uzluksiz o‘rganish kompetensiyalarining integratsiyasi zarur degan xulosaga kelindi.
Ushbu dastlabki tadqiqotda Lourens Venutining tarjimani "mahalliylashtirish" (domestication) va "chet elliklashtirish" (foreignization)ga ajratish yondashuvi mashina tarjimasi (MT) tizimlarining o‘zbek maqol va iboralari bilan ishlash jarayonini tavsiflashga qay darajada mos kelishi o‘rganiladi. Venuti ushbu tushunchalarni, asosan, Yevropa tillari o‘rtasidagi tarjimalarda inson-tarjimonlarning tanlovlarini tasvirlash uchun ishlab chiqqan edi. Maqolada avvalo uning nazariy yondashuvi ko‘rib chiqiladi hamda tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida o‘zbek tilining "kam resursli til" sifatidagi o‘rni ta’riflanadi. So‘ngra Google Translate va ChatGPT tizimlarining beshta o‘zbek maqol va iborasini ingliz tiliga o‘girishdagi natijalari taqqoslanadi. Ikkala tizim uchta holatda o‘xshash natija ko‘rsatdi: ular bitta o‘zbek iborasini ingliz tilidagi "kill two birds with one stone" (bir o‘q bilan ikki quyonni urish) iborasi bilan almashtirdi va ikkita maqolni o‘xshash tarzda tarjima qildi. Qolgan ikki holatda esa farq kuzatildi: ChatGPT inglizcha iboradan foydalangan bo‘lsa, Google Translate bunday qilmadi. Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, "mahalliylashtirish"ga moyillik ikki omilga bog‘liq: ingliz tilidagi ekvivalentning qay darajada keng tarqalganligi va tizim turi. Shu asosda maqolada "strategik mahalliylashtirish" (tarjimonning ongli tanlovi) hamda "qidiruv orqali mahalliylashtirish" (tizim o‘zi o‘rgangan matnlarda mavjud bo‘lgan ekvivalent juftlikni takrorlashi natijasida yuzaga keladigan holat) o‘rtasidagi farq taklif etiladi. Shuningdek, mashina tarjimasining so‘zma-so‘z (literal) natijasi "chet elliklashtirish" emas, balki "standart so‘zma-so‘zlik" (default literalism) deb atalishi to‘g‘riroq ekanligi ta’kidlanadi, chunki u asl matnga nisbatan hech qanday maxsus yondashuv yoki pozitsiyani aks ettirmaydi. Tanlanma hajmi kichik bo‘lgani sababli, ushbu fikrlar kengroq ko‘lamli tadqiqotlar uchun gipoteza sifatida ilgari suriladi.
Ushbu maqolada Vladimir Nabokovning mashhur “Lolita” romani misolida avto-intertekstuallik (muallifning o‘z oldingi asarlari bilan ichki muloqoti) hodisasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda yozuvchining rus tilidagi romanlari “Дар”, “Волшебник”, “Машенька”, “Король, дама, валет” va “Камера обскура” asarlaridagi poetik, syujet va obrazli elementlarning “Lolita” romanidagi shakllanish o‘rni atroflicha yoritilgan. Shuningdek, asardagi ma’naviy-etik konsepsiya va postmodernistik metafiktsiya usullari tahlil etilgan.
Bu maqolada su’niy intelekt san'ati, uning texnologik asoslari, ijodiy jarayonlardagi roli va kelajakdagi imkoniyatlari, jamiyatda keltirib chiqaradigan bahs munozaralari haqida so'z yuritamiz.
Ushbu tadqiqot EWA (English with Art and Activity) metodining o‘zbek ta’lim tizimidagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘qitishdagi samaradorligini o‘rganadi. Tadqiqot Namangan viloyati Yangi Namangan tumani 70-sonli umumta’lim maktabida o‘tkazildi va unda 62 nafar 4-sinf o‘quvchilari ishtirok etdi. Ular tajriba guruhi (4“A”, n=32) va nazorat guruhi (4“B”, n=30) ga bo‘lindi. Tajriba guruhiga EWA metodi asosida dars berildi, nazorat guruhi esa an’anaviy usulda o‘qitildi.
Tadqiqotda 8 haftalik kvazi-eksperimental (oldindan va keyingi test) dizayn qo‘llanildi. Ma’lumotlar til bilish testlari va dars kuzatuvlari orqali yig‘ildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhi so‘z boyligi, og‘zaki nutq, tinglab tushunish va o‘quv motivatsiyasi bo‘yicha sezilarli darajada yuqori natijalarga erishdi. Tadqiqot EWA metodining o‘quvchilarning faolligini oshirish, til o‘rganishdagi xavotirni kamaytirish va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda samarali ekanligini tasdiqladi.
Ushbu maqolada zamonaviy pedagogik paradigmada ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish hamda ularning mustaqil fikrlash faoliyatini shakllantirish darajasi bilan belgilanadi. Bu ta’lim bosqichlarini tizimli isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish asosida amalga oshirilishi haqida aytib o‘tilgan.
Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida smart-texnologiyalardan foydalanishning dolzarbligi va zarurati chuqur tahlil qilinadi. Maqolada smart-texnologiyalarning nazariy va amaliy asoslari, ularning ta’lim samaradorligiga ta’siri, tarixiy rivojlanish bosqichlari va O‘zbekiston hamda xalqaro tajribalari yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy pedagogik konsepsiyalar, milliy va mintaqaviy olimlarning ilmiy qarashlari, empirik tadqiqotlar natijalari va mavjud muammolar hamda bahs-munozaralar keng qamrovda tahlil qilinadi.
Mazkur maqolada talabalarning loyiha-konstruktorlik kompetentligini rivojlantirish metodikasini innovatsion texnologiyalar asosida takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. Kompetentlik tushunchasining zamonaviy talqini, uning loyihalash va konstruktorlik faoliyatidagi ahamiyati, shuningdek, innovatsion texnologiyalar yordamida ushbu kompetentlikni shakllantirishning samarali yo‘llari tahlil qilinadi. Tarixiy va zamonaviy tajribalar, milliy va xorijiy ilmiy manbalar asosida muammolar va ularning yechimlari chuqur o‘rganilib, metodik tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Мaqolaqa umumiy o‘rta ta’lim maktablarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida milliy tarbiya asosida vatanparvarlik tuyg‘ularini singdirishning metodologik asoslariga qaratilgan bo‘lib, ta’limning taraqqiyot bosqichlaridagi pedagogik muammolarni soha olimlarining ilmiy asoslari misolida yoritib berilgan.
Ushbu maqola oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak tarix o‘qituvchilarida tarixiy tafakkurni shakllantirish va tizimli rivojlantirishda muzey muhitining pedagogik salohiyatini yoritishga bag‘ishlangan. Tadqiqot zamonaviy ta’lim nazariyalariga asoslangan bo‘lib, tarixiy tafakkur tushunchasini murakkab kognitiv, reflektiv va qadriyatga yo‘naltirilgan kompetensiya sifatida har tomonlama nazariy tahlil qiladi. Maqolada izlanishga asoslangan ta’lim, konstruktivistik nazariya, tajribaviy ta’lim hamda kompetensiyaga yo‘naltirilgan o‘qituvchi tayyorlashni ilgari suruvchi zamonaviy pedagogik yondashuvlarga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada muzeylar kognitiv, emotsional va aksiologik tarkibiy qismlarni tarixiy ta’lim jarayoniga integratsiya qilish uchun o‘ziga xos sharoitlar yaratadigan autentik va ko‘p o‘lchamli ta’lim muhitlari sifatida talqin etiladi. Tadqiqot natijalari muzey pedagogikasi bo‘lajak tarix o‘qituvchilarida tarixiy tafakkur kompetensiyasini rivojlantirish uchun samarali pedagogik mexanizm ekanini asoslaydi.
