"Ta'lim va taraqqiyot" ilmiy-uslubiy jurnali 2026-yil 5-son

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Mazkur maqolada nutqiy-kommunikativ kompetensiya tushunchasining mazmun-mohiyati, shakllanishi va rivojlanish bosqichlari hamda uning asosiy tarkibiy komponentlari yoritilgan. Tadqiqotning maqsadi nutqiy-kommunikativ kompetensiyaning mazmunini nazariy jihatdan tahlil qilish va uning tarkibiy qismlarini tavsiflashdan iborat. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlarni nazariy tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirish usullaridan foydalanilgan. N.Xomskiy, D.Xayms, M.Kenel, M.Sveyn va boshqa olimlarning qarashlari tahlil qilinib, lisoniy, sotsiolingvistik, pragmatik, strategik hamda madaniyatlararo kompetensiyalarning o‘zaro bog‘liqligi asoslangan.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Tadqiqotning maqsadi zamonaviy inson hayotida erkinlik va mas’uliyat o‘rtasidagi munosabatning falsafiy mazmunini ochib berish hamda raqamli va texnologik muhitda ushbu munosabatning o‘zgarish tendensiyalarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda falsafiy tahlil va sintez, qiyosiy-tarixiy, germenevtik, tizimli va aksiologik yondashuvlar, shuningdek, konseptual modellashtirish usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijasida erkinlikning zamonaviy talqinlari tizimlashtirildi, erkinlik va mas’uliyat o‘rtasidagi assimetriya hodisasi tavsiflandi hamda uning to‘rt asosiy ko‘rinishi — tanlov mo‘lligi paradoksi, algoritmik vositachilik, mas’uliyat bo‘shlig‘i va javobgarlikning tashqi omillarga ko‘chirilishi — ajratib ko‘rsatildi. Erkinlik va mas’uliyatning dialektik aloqasini ifodalovchi strukturaviy model hamda mas’uliyat darajalarining to‘rt bosqichli tasnifi ishlab chiqildi. Muallif erkinlikni cheklash emas, balki uni mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirish zamonaviy jamiyatning asosiy falsafiy vazifasi ekanini asoslaydi. Xulosa qilib aytganda, erkinlik va mas’uliyat bir-birini istisno qiluvchi emas, balki bir-birini taqozo etuvchi kategoriyalar bo‘lib, ularning muvozanati shaxs kamoloti va jamiyat barqarorligining zaruriy shartidir.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Mazkur maqolada ta’lim jarayonida o‘quvchilarning badiiy-ijodiy kompetensiyasini shakllantirish bosqichlari ilmiy-nazariy va pedagogik jihatdan tahlil qilingan. Badiiy-ijodiy kompetensiya o‘quvchining san’at, adabiyot, musiqa, tasviriy faoliyat hamda boshqa ijodiy yo‘nalishlarda bilim va ko‘nikmalarini mustaqil qo‘llay olishi, o‘z fikrini obrazli ifodalashi, ijodiy muammolarni hal qilishi va yaratilgan mahsulotni baholay olish qobiliyatini ifodalaydi. Tadqiqotda badiiy-ijodiy kompetensiyani shakllantirishning motivatsion, nazariy-bilish, amaliy-ijodiy, refleksiv-baholash hamda mustaqil ijod bosqichlari asoslab berilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida interfaol metodlar, ijodiy topshiriqlar, loyiha faoliyati, muammoli ta’lim va raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. Maqolada badiiy-ijodiy kompetensiyani baholash mezonlari ham ishlab chiqilgan.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Maqolada mustaqil ta'limni tashkil etishda sun'iy intellektdan foydalanishning Zimmerman SRL modeliga asoslangan to‘rt bosqichli «SIAI-MT» sikllik metodikasi (diagnostika, rejalashtirish, bajarish, refleksiya) taklif etilgan. Kuzatish va ekspert baholash natijalari metodika mustaqil o‘rganish, sun'iy intellekt bilan mazmunli muloqot va refleksiya ko‘nikmalarini rivojlantirishini, shu bilan birga tanqidiy tekshiruvsiz foydalanish xavfini cheklash zarurligini ko‘rsatdi.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Maqolada tarjimonlik faoliyatiga sun’iy intellekt (SI), neyron mashina tarjimasi va generativ til modellarining kirib kelishi natijasida yuzaga kelayotgan kasbiy transformatsiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi SI vositalarining tarjima jarayonidagi real imkoniyatlari va cheklovlarini tizimlashtirish, inson tarjimoni saqlab qolayotgan funksional ustunliklarni aniqlash hamda zamonaviy professional kompetensiyalar modelini taklif etishdan iborat. Tadqiqot 2019–2026-yillarda chop etilgan xalqaro ilmiy manbalar, Yevropa Komissiyasining EMT kompetensiyalar ramkasi, O‘zbekistonning sun’iy intellektni rivojlantirish strategiyasi va mahalliy ilmiy adabiyotlar asosida qiyosiy-kontent tahlil usulida amalga oshirildi. Natijalar SI tezlik, terminologik izchillik, katta hajmdagi matnlarni dastlabki qayta ishlash va post-tahrirni qo‘llab-quvvatlashda samarali ekanini, biroq kontekst, pragmatika, madaniy implikatsiya, etik mas’uliyat va yuqori xavfli sohalarda mustaqil yakuniy qaror chiqarishda cheklovlarga egaligini ko‘rsatdi. Zamonaviy tarjimon uchun lingvomadaniy, texnologik, post-tahrir, sifat va riskni boshqarish, axborot xavfsizligi, etik va uzluksiz o‘rganish kompetensiyalarining integratsiyasi zarur degan xulosaga kelindi.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Ushbu dastlabki tadqiqotda Lourens Venutining tarjimani "mahalliylashtirish" (domestication) va "chet elliklashtirish" (foreignization)ga ajratish yondashuvi mashina tarjimasi (MT) tizimlarining o‘zbek maqol va iboralari bilan ishlash jarayonini tavsiflashga qay darajada mos kelishi o‘rganiladi. Venuti ushbu tushunchalarni, asosan, Yevropa tillari o‘rtasidagi tarjimalarda inson-tarjimonlarning tanlovlarini tasvirlash uchun ishlab chiqqan edi. Maqolada avvalo uning nazariy yondashuvi ko‘rib chiqiladi hamda tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida o‘zbek tilining "kam resursli til" sifatidagi o‘rni ta’riflanadi. So‘ngra Google Translate va ChatGPT tizimlarining beshta o‘zbek maqol va iborasini ingliz tiliga o‘girishdagi natijalari taqqoslanadi. Ikkala tizim uchta holatda o‘xshash natija ko‘rsatdi: ular bitta o‘zbek iborasini ingliz tilidagi "kill two birds with one stone" (bir o‘q bilan ikki quyonni urish) iborasi bilan almashtirdi va ikkita maqolni o‘xshash tarzda tarjima qildi. Qolgan ikki holatda esa farq kuzatildi: ChatGPT inglizcha iboradan foydalangan bo‘lsa, Google Translate bunday qilmadi. Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, "mahalliylashtirish"ga moyillik ikki omilga bog‘liq: ingliz tilidagi ekvivalentning qay darajada keng tarqalganligi va tizim turi. Shu asosda maqolada "strategik mahalliylashtirish" (tarjimonning ongli tanlovi) hamda "qidiruv orqali mahalliylashtirish" (tizim o‘zi o‘rgangan matnlarda mavjud bo‘lgan ekvivalent juftlikni takrorlashi natijasida yuzaga keladigan holat) o‘rtasidagi farq taklif etiladi. Shuningdek, mashina tarjimasining so‘zma-so‘z (literal) natijasi "chet elliklashtirish" emas, balki "standart so‘zma-so‘zlik" (default literalism) deb atalishi to‘g‘riroq ekanligi ta’kidlanadi, chunki u asl matnga nisbatan hech qanday maxsus yondashuv yoki pozitsiyani aks ettirmaydi. Tanlanma hajmi kichik bo‘lgani sababli, ushbu fikrlar kengroq ko‘lamli tadqiqotlar uchun gipoteza sifatida ilgari suriladi.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Ushbu maqolada Vladimir Nabokovning mashhur “Lolita” romani misolida avto-intertekstuallik (muallifning o‘z oldingi asarlari bilan ichki muloqoti) hodisasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda yozuvchining rus tilidagi romanlari “Дар”, “Волшебник”, “Машенька”, “Король, дама, валет” va “Камера обскура” asarlaridagi poetik, syujet va obrazli elementlarning “Lolita” romanidagi shakllanish o‘rni atroflicha yoritilgan. Shuningdek, asardagi ma’naviy-etik konsepsiya va postmodernistik metafiktsiya usullari tahlil etilgan.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Bu maqolada su’niy intelekt san'ati, uning texnologik asoslari, ijodiy jarayonlardagi roli va kelajakdagi imkoniyatlari, jamiyatda keltirib chiqaradigan bahs munozaralari haqida so'z yuritamiz.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Ushbu tadqiqot EWA (English with Art and Activity) metodining o‘zbek ta’lim tizimidagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘qitishdagi samaradorligini o‘rganadi. Tadqiqot Namangan viloyati Yangi Namangan tumani 70-sonli umumta’lim maktabida o‘tkazildi va unda 62 nafar 4-sinf o‘quvchilari ishtirok etdi. Ular tajriba guruhi (4“A”, n=32) va nazorat guruhi (4“B”, n=30) ga bo‘lindi. Tajriba guruhiga EWA metodi asosida dars berildi, nazorat guruhi esa an’anaviy usulda o‘qitildi. Tadqiqotda 8 haftalik kvazi-eksperimental (oldindan va keyingi test) dizayn qo‘llanildi. Ma’lumotlar til bilish testlari va dars kuzatuvlari orqali yig‘ildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhi so‘z boyligi, og‘zaki nutq, tinglab tushunish va o‘quv motivatsiyasi bo‘yicha sezilarli darajada yuqori natijalarga erishdi. Tadqiqot EWA metodining o‘quvchilarning faolligini oshirish, til o‘rganishdagi xavotirni kamaytirish va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishda samarali ekanligini tasdiqladi.

Yuklab olish Annotatsiya ›

---

Annotatsiya

Ushbu maqolada zamonaviy pedagogik paradigmada ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish hamda ularning mustaqil fikrlash faoliyatini shakllantirish darajasi bilan belgilanadi. Bu ta’lim bosqichlarini tizimli isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish asosida amalga oshirilishi haqida aytib o‘tilgan.