AUTIZM SPEKTRIDAGI BOLALARDA KOMMUNIKATIV-NUTQIY RIVOJLANISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Mualliflar:
Annotatsiya Maqolaning maqsadi autizm spektri buzilishi (ASB) bo‘lgan bolalarda kommunikativ-nutqiy rivojlanishning ilmiy-nazariy asoslarini tizimlashtirishdan iborat. Tadqiqot nazariy-analitik (narrativ) sharh dizaynida bajarilgan: xalqaro va rus tilidagi ilmiy manbalar mavzuviy sintez usulida tahlil qilinib, normativ rivojlanish nazariyalari, ASBning nazariy modellari hamda aralashuvlarning samaradorlik dalillari o‘zaro qiyoslandi. Tahlil normativ rivojlanishning madaniy-tarixiy, pragmatik-ijtimoiy va foydalanishga asoslangan nazariyalarini hamda ASBning ong nazariyasi, ijtimoiy motivatsiya va bashoratli kodlash modellarini qamrab oldi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ASBdagi nutqiy kechikish izolyatsiyalangan nutq nuqsoni emas, balki birgalikdagi e’tibor, ijtimoiy motivatsiya va pragmatik kompetensiyaning erta buzilishi bilan bog‘liq ko‘p darajali hodisadir. Nutq komponentlari notekis rivojlanadi: pragmatika eng barqaror buzilgan soha bo‘lib, bolalarning taxminan to‘rtdan bir qismi maktab yoshida ham minimal verbal bo‘lib qoladi. Dalillarga tayangan aralashuvlar orasida tabiiy rivojlanish-xulq-atvor yondashuvlari, ota-onalar ishtirokidagi dasturlar va alternativ kommunikatsiya vositalari ilmiy jihatdan eng yaxshi asoslangan yondashuvlar qatoriga kiradi. Xulosa qilinishicha, korreksion ish nutqni “chiqarish”dan avval kommunikativ niyat va ijtimoiy o‘zaro ta’sirni shakllantirishga yo‘naltirilishi lozim. Olingan xulosalar o‘zbek tili kontekstidagi empirik tadqiqotlar uchun nazariy asos bo‘ladi. Kalit so'zlar: autizm spektri buzilishi; kommunikativ-nutqiy rivojlanish; birgalikdagi e’tibor; pragmatik nutq; ijtimoiy motivatsiya; ong nazariyasi; minimal verbal bolalar; exolaliya; alternativ kommunikatsiya; erta aralashuv.