TANLOVDAN EHTIMOLLIKKA: O‘ZBEK MAQOL VA IBORALARINI MASHINA ORQALI TARJIMA QILISHDA VENUTINING "MAHALLIYLASHTIRISH" (DOMESTICATION) TUSHUNCHASINI QAYTA KO‘RIB CHIQISH – DASTLABKI TADQIQOT
Mualliflar:
Annotatsiya Ushbu dastlabki tadqiqotda Lourens Venutining tarjimani "mahalliylashtirish" (domestication) va "chet elliklashtirish" (foreignization)ga ajratish yondashuvi mashina tarjimasi (MT) tizimlarining o‘zbek maqol va iboralari bilan ishlash jarayonini tavsiflashga qay darajada mos kelishi o‘rganiladi. Venuti ushbu tushunchalarni, asosan, Yevropa tillari o‘rtasidagi tarjimalarda inson-tarjimonlarning tanlovlarini tasvirlash uchun ishlab chiqqan edi. Maqolada avvalo uning nazariy yondashuvi ko‘rib chiqiladi hamda tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida o‘zbek tilining "kam resursli til" sifatidagi o‘rni ta’riflanadi. So‘ngra Google Translate va ChatGPT tizimlarining beshta o‘zbek maqol va iborasini ingliz tiliga o‘girishdagi natijalari taqqoslanadi. Ikkala tizim uchta holatda o‘xshash natija ko‘rsatdi: ular bitta o‘zbek iborasini ingliz tilidagi "kill two birds with one stone" (bir o‘q bilan ikki quyonni urish) iborasi bilan almashtirdi va ikkita maqolni o‘xshash tarzda tarjima qildi. Qolgan ikki holatda esa farq kuzatildi: ChatGPT inglizcha iboradan foydalangan bo‘lsa, Google Translate bunday qilmadi. Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, "mahalliylashtirish"ga moyillik ikki omilga bog‘liq: ingliz tilidagi ekvivalentning qay darajada keng tarqalganligi va tizim turi. Shu asosda maqolada "strategik mahalliylashtirish" (tarjimonning ongli tanlovi) hamda "qidiruv orqali mahalliylashtirish" (tizim o‘zi o‘rgangan matnlarda mavjud bo‘lgan ekvivalent juftlikni takrorlashi natijasida yuzaga keladigan holat) o‘rtasidagi farq taklif etiladi. Shuningdek, mashina tarjimasining so‘zma-so‘z (literal) natijasi "chet elliklashtirish" emas, balki "standart so‘zma-so‘zlik" (default literalism) deb atalishi to‘g‘riroq ekanligi ta’kidlanadi, chunki u asl matnga nisbatan hech qanday maxsus yondashuv yoki pozitsiyani aks ettirmaydi. Tanlanma hajmi kichik bo‘lgani sababli, ushbu fikrlar kengroq ko‘lamli tadqiqotlar uchun gipoteza sifatida ilgari suriladi. Kalit so'zlar: mashina tarjimasi; katta til modellari; mahalliylashtirish; chet elliklashtirish; o‘zbek tili; kam resursli tillar; maqollar; iboralar